Muri Repubulika ya Demokarasi ya Congo (DRC), abantu barenga igihumbi bamaze kwandura Ebola kandi imaze kwica abagera kuri 246.

Mu kwezi gushize, Ishami rya ONU ryita ku buzima (OMS) ryatangaje ko ikiza cya Ebola, cy'ubwoko bahaye izina rya Bundibugyoari ikibazo cyihutirwa cy'ubuzima rusange gihangayikishije amahanga, ariko ntikiragera ku rwego rw'icyorezo ku isi.

Iyi ni inshuro ya 17 Ebola iteye Congo Kinshasa, ikaba ari ubwa kabiri yishe abantu benshi nk'uko bitangazwa na Africa CDC.

Muri iki gihe, iyi virus ikomeje gushyira ubuzima bw'abantu benshi mu kaga, hakenewe ubufasha bwinshi kugira ngo bakomeze kuyikumira kugirango abantu badakomeza kwandura.

Iyi virus ya Bundibugyo nta muti cyangwa urukingo ifite, ariko abayibonyweho kare bitabwaho bahabwa ubuvuzi bwibanze bwongerera umubiri ingufu ukaba wabasha kunesha no gusohora iyi virus igashira mu mubiri.

Gusa, Ebola ni imwe mu ndwara zitera impfu nyinshi kuko 50% by'abayandura irabica.

Uretse Ebola, izi ni izindi ndwara zirindwi zatigishije isi mu mateka zikica abantu benshi mbere y'uko zimwe muri zo zibonerwa inkingo n'imiti, izindi zikaba n'ubu zitarabonerwa umuti cyangwa urukingo.

COVID-19

COVID-19 ni virus ifata ubuhumekero bw'umuntu iterwa na virusi zo mu muryango umwe wa coronavirus, ariko itandukaniro ryazo rikomeye riri mu bushobozi bwazo bwo gukwirakwira no ku ngaruka zigira.

COVID-19 (iterwa na SARS-CoV-2) ifatwa nk'imwe mu ndwara zishe abantu benshi mu mateka y'isi kandi mu gihe gito bitewe n'uko ikwirakwira vuba kandi ikaba.

Iyi ndwara yateje icyorezo gikomeye ku isi kandi bivugwa ko yahitanye abantu barenga miliyoni zirindwi(7) bemejwe ku mugaragaro, ariko WHO/OMS yemeza ko abapfuye mu by'ukuri bashobora kuba ari miliyoni 15, ubaze abo yishe mu buryo butaziguye (direct) n'ubuziguye(indirect).

Ku rundi ruhande, SARS (iterwa na SARS-CoV-1) - bitaga ibicurane by'ingurube - yari ifite igipimo cy'impfu kiri hejuru cyane mu barwayi bayanduye, ariko yanduye abantu bake kandi yahagaritswe vuba.

Yatangiye mu 2003 ikwirakwira mu bihugu birenga 20, ariko mu 2004 yari imaze guhagarikwa burundu, yanduye abantu 8.000 yica 774 gusa.

Muri rusange, COVID-19 yatigishije isi kandi n'ubu ubwoba bwayo buracyariho.

VIH-HIV/SIDA

VIH/SIDA ni imwe mu ndwara zateje kandi zigiteje isi akaga, iterwa na virusi yibasira ubudahangarwa bw'umubiri kandi bigatuma udashobora kurwanya indwara.

Kuva iki cyorezo cyatangira, abantu barenga miliyoni 90 ku isi yose barayanduye, nk'uko ishami rya ONU rishinzwe kuyirwanya, UNAIDS ribivuga.

Kuva iyi virus yatera kandi imaze kwica abantu barenga miliyoni 44.

Nanone, dukurikije ibigereranyo bimwe na bimwe by'abanduye, hafi 51% by'abantu bakuru na 59% by'abana banduye SIDA barapfuye.

Mu 2024, abantu bagera kuri miliyoni 40.8 babanaga n'ubwandu bwa virusi itera SIDA ku isi, aho abarenga miliyoni 1.3 banduye mu mwaka umwe.

Imibare igaragaza kandi ko abagore n'abakobwa ari bo bafite umubare munini w'abandura bushya, cyane cyane muri Afurika yo munsi y'ubutayu bwa Sahara aho 63% by'abandura bashya baba muri iri tsinda.

Muri rusange, VIH/SIDA ni indwara ikomeye yandurira mu matembabuzi y'umubiri nk'amaraso, amasohoro n'amashereka, kandi iracyakomeje kuba ikibazo gikomeye ku buzima ku isi nubwo hari imiti ikoreshwa mukoroshya ubukana bwayo.

Inganda zikomeye mu gukora inkingo ziracyagerageza kugera ku rukingo rwayo.

Ibicurane/Influenza

Icyorezo cy'bicurane cyo mu 1918 (kizwi kandi nka H1N1) kivugwa ko cyahitanye abantu bari hagati ya miliyoni 50 na 100 ku isi yose.

Cyari kimwe mu byorezo byishe abantu benshi mu mateka ya muntu, cyakwirakwiriye ku migabane myinshi kandi kigira ingaruka zikomeye ku isi yose.

Iyi ndwara yateraga umusonga wibasiraga abana bagera ku 10% na 30% by'abantu bakuru buri mwaka.

Iki cyorezo cyagize ingaruka zikomeye kurusha Intambara ya Mbere y'Isi ubwayo, kuko yahitanye abantu benshi mu gihe cy'amezi make gusa.

Umuvuduko wo kwandura no kubura ubuvuzi icyo gihe byatumye iyi ndwara iteza akaga gakomeye, isiga urwibutso rw'ibiza bikomeye ku buzima ku isi.

Plague-(Urupfu rw'umukara)

Icyorezo cya plague bise 'Black Death', cyabaye kimwe mu byorezo byishe abantu benshi mu mateka y'isi.

Cyateye isi hagati ya 1347 na 1351 kandi cyahitanye abantu bagera kuri miliyoni 75, nubwo hari abavuga ko umubare wabo ari miliyoni 200.

Dukurikije amakuru atandukanye, icyo gihe, abaturage b'isi bari hafi miliyoni 450, kandi hafi kimwe cya kabiri cy'abaturage b'i Burayi barishwe.

Iyi ndwara yakwirakwiriye cyane mu bacuruzi n'abagenzi banyuze mu byambu bya Sicily bajya i Burayi.

Yatewe na bagiteri izwi nka bubonic plague, maze ihabwa izina (Black Death) kubera ibimenyetso by'umukara byagaragaraga ku mibiri y'abahitanywe n'iyi ndwara.

Indwara ziterwa n'imbeba n'udusimba nka zo.

Smallpox (Ibihara)

Indwara y'ibihara cyangwa smallpox ivugwa ko yishe abantu bagera kuri miliyoni 300 mu kinyejana cya 20 gusa, n'abandi babarirwa muri za miriyoni amagana mu myaka ibihumbi yabanjirije icyo kinyejana.

Iyi ndwara iterwa na virusi izwi nka variola virus, yandura cyane kandi ishobora gutera urupfu kugeza kuri 30% by'abayinduye.

Indwara yari imwe mu ndwara zica cyane mu mateka y'abantu, ariko inkuru nziza ni uko yari yaracitse burundu ku isi mu 1980.

Icyorezo cya nyuma cy'iyi ndwara cyagaragaye muri Somalia mu 1977.

Ibi byashobotse binyuze mu bukangurambaga bukomeye ku isi bwo gukingira buyobowe naOMS, bwafashije mu gukumira kwandura no kurandura burundu iyi ndwara ku isi yose.

Mbere y'uko iyi ndwara icika burundu mu kinyejana cya makumyabiri, yari imwe mu ndwara zica cyane mu mateka y'abantu.

Igituntu (TB)

Igituntu (TB) bivugwa ko cyishe abantu barenga miliyari imwe mu mateka y'abantu.

Iyi ndwara iterwa na bagiteri izwi nka Mycobacterium tuberculosis, yibasira cyane cyane ibihaha kandi ikwirakwira mu kirere iyo umuntu akoroye, yitsamuye cyangwa avuze.

Igituntu ni indwara ya kera, imaze imyaka ibarirwa mu bihumbi 70 iriho, niyo mpamvu umubare w'abapfuye uri hejuru cyane, cyane cyane mu bihe bya kera, kandi ibimenyetso byayo byanabonetse mu mirambo y'abantu mu Misiri bapfuye mu myaka ibihumbi byinshi ishize.

Ibi bigaragaza ko iyi ndwara imaze imyaka ibihumbi ibaho kandi yakomeje kugira ingaruka ku miryango itandukanye hirya no hino ku isi nubwo ubuvuzi bugezweho bwateye imbere.

Nubwo igituntu ubu gishobora kuvurwa hakoreshejwe imiti yihariye, gikomeje kuba kimwe mu ndwara zandura zica cyane ku isi.

Kugitahura hakiri kare, kukivura ku gihe, no kwirinda ahantu hahurira abantu benshi kandi hadafite isuku ni ingenzi mu kugabanya ikwirakwira ryacyo.

Malaria

Malaria ni indwara imaze imyaka myinshi ibangamiye ikiremwamuntu.

Nubwo rimwe na rimwe bivugwa ko yishe kimwe cya kabiri cy'abantu bose bigeze kubaho ku isi, iyi mvugo isa nkaho ari ugukabya, kuko ukuri ni uko abantu benshi bari "mu kaga" kurusha abapfuye bazize iyi ndwara.

Iyi ndwara iterwa n'udukoko twa Plasmodium twanduzwa n'umubu wa Anopheles, kandi ntabwo yari izwi neza kugeza mu 1897 ubwo yavumburwaga.

Mbere y'ibyo, malariya yahitanaga abantu benshi hatazwi impamvu nyayo yabyo.

Kugeza uyu munsi, malariya iracyari ikibazo gikomeye ku buzima ku isi, cyane cyane muri Afurika, aho abana ari bo bibasiwe cyane. Habarwa ko ihitana abantu barenga 600.000 buri mwaka.

Muri rusange, indwara ziterwa n'imibu (harimo na malariya n'izindi) zose hamwe zihitana abantu barenga 700.000 ku isi buri mwaka, bigatuma imibu iba imwe mu nyamaswa ziteje akaga abantu mu mateka kandi zica abantu benshi.

Ariko, iyi ndwara ishobora kwirindwa no kuvurwa, urukingo rwa malaria rwemewe na OMS mu myaka ya vuba ni bwo rwatangiye gukoreshwa.