Hari igihe umubyeyi areba umwana we akibaza ati:

“Uyu mwana ko ejo yari atuje, uyu munsi kuki yahindutse gutya?”

Umwana ashobora kuba yarakundaga kuganira n’ababyeyi, ariko akagera ku myaka runaka agatangira kwigumira wenyine. Ejo akumva ibyo umubyeyi amubwiye, uyu munsi akabyanga. Rimwe na rimwe agaseka cyane, ubundi akarakara ku kintu gito cyane.

Umubyeyi ashobora no gutangira kwibaza niba umwana we yarahindutse umuntu mubi.

Ariko hari ikintu cy’ingenzi tugomba kumenya:

Umwana ntahinduka mu bitekerezo gusa. Umubiri we, ubwonko bwe, hormones ze, amarangamutima ye, uburyo asinzira ndetse n’imibanire ye n’abandi byose birahinduka uko agenda akura.

Kandi iyo ubimenye, ushobora gutangira kumva umwana wawe mu buryo butandukanye.

Umwana atangira guhinduka mbere y’uko ubibona

Kuva umwana akivuka, ubwonko n’umubiri we bihora byubakwa.

Mu myaka ya mbere, ubwonko bukura ku muvuduko udasanzwe. Umwana agenda yiga kuvuga, kugenda, kumenya abantu, kwibuka, gukemura utubazo no kugenzura amarangamutima.

Ariko uko akura, ibintu ntibikomeza ku muvuduko umwe.

Hari igihe umwana asa n’aho yahindutse mu buryo butunguranye, nyamara inyuma y’ibyo hakaba hari impinduka nyinshi z’umubiri n’ubwonko zari zimaze igihe zibaho.

Ni nk'inzu iba yubakwa buhoro buhoro, ariko umunsi umwe ukayireba ugasanga uko yari imeze mbere n’uko imeze ubu bitandukanye cyane.

Iyo umwana atangiye ubwangavu

Iyo umwana ageze mu gihe cy’ubwangavu, umubiri utangira gahunda nshya izwi nka puberty.

Ni bwo hormones zitangira kugira uruhare rukomeye mu mpinduka z’umubiri.

Ku bahungu, testosterone iba imwe mu hormones z’ingenzi ziyongera. Ku bakobwa, estrogen na progesterone bigira uruhare rukomeye mu mpinduka z’umubiri.

Izi hormones zigira uruhare mu gutuma umubiri ukura, imyanya myibarukiro igakura, ijwi rihinduka ku bahungu, amabere agakura ku bakobwa, imisatsi yo ku mubiri ikiyongera, kandi hakabaho izindi mpinduka nyinshi.

Ariko hormones ntizihindura umubiri gusa.

Zishobora no kugira uruhare mu buryo umuntu yumva ibintu, imbaraga afite ndetse n’imikorere y’umubiri.

Ni yo mpamvu umwana uri mu bwangavu ashobora kugira ibihe by’amarangamutima akomeye kurusha mbere.

Hari igihe umwana atangira kwireba mu ndorerwamo cyane

Iki ni kimwe mu bintu ababyeyi bashobora kubona ariko ntibahite bumva impamvu yabyo.

Umwana ashobora gutangira kwita cyane ku buryo asa.

Akibaza niba abandi bamubona neza.

Akagereranya uko asa n’abandi bana.

Akumva ko abandi bose bamureba.

Ibi bishobora kuba igice cyo gutangira kwiyubakira ishusho ye bwite no kwibaza aho ahagaze mu bandi.

Muri iki gihe, amagambo mabi avuzwe ku mubiri we ashobora kumukomeretsa cyane kurusha uko umubyeyi abyibwira.

Ni yo mpamvu kumufasha kumva ko agaciro ke katagombye gushingira gusa ku isura ye ari ingenzi.

wasoma n'iyi: Menya inkomoko y'indorerwamo

Hari ikintu gikomeye cyane ku bwonko bw’umwangavu

Iyo tuvuga ku rubyiruko, hari ibintu bibiri abantu bakwiye kumva neza.

Hari ibice by’ubwonko bifasha cyane mu gutunganya amarangamutima no gushaka ibihembo byihuse, ndetse hari n’igice cy’imbere mu bwonko, cyane cyane prefrontal cortex, kigira uruhare mu gutegura, kugenzura imyitwarire, gutekereza ku ngaruka no gufata ibyemezo.

Ibi bice ntibikura icyarimwe kandi ntibikura byose neza mu gihe cy’ubwangavu.

Mu buryo bworoshye, ushobora kubitekereza gutya:

Amarangamutima n’ubushake bishobora kuba bikomeye, mu gihe ubushobozi bwo kubigenzura no gutekereza ku ngaruka z’igihe kirekire bukiri kwiyubaka.

Ni yo mpamvu umwangavu ashobora gukora ikintu mu kanya gato, nyuma akaza kwibaza ati:

“Kuki nabikoze?”

Si uko adashobora gutekereza.

Ahubwo ubwonko bwe buracyakura.

Prefrontal cortex ikomeza gukura no guhinduka mu myaka y’ubukure, kandi nta myaka imwe ihamye kuri buri muntu aho umuntu yavuga ko ubwonko “burangije gukura”.

Ni yo mpamvu umwangavu ashobora kumenya ko ikintu ari kibi ariko akagikora

Ibi ni ibintu ababyeyi benshi batumva.

Umwana ashobora kuba azi neza ko:

“Ntugomba kurwana.”

“Ntugomba kohereza ubwo butumwa.”

“Ntugomba kujyana n’abantu utazi.”

“Ntugomba gukora icyo kintu.”

Ariko rimwe na rimwe, amarangamutima, igitutu cya bagenzi be, gushaka kugerageza ibintu bishya cyangwa gushaka kwemerwa n’abandi bishobora kumurusha imbaraga mu kanya runaka.

Ni yo mpamvu kuvuga gusa ngo:

“Uzi ubwenge, kuki wabikoze?”

rimwe na rimwe bidahagije.

Umwana akeneye no kwigishwa uko yakoresha ubwo bwenge bwe igihe amarangamutima ari hejuru.

Inshuti zitangira kugira uruhare rukomeye

Umwana muto akenshi umuryango ni wo uba ufite uruhare runini mu buzima bwe.

Ariko uko ageze mu bwangavu, bagenzi be batangira kugira uruhare runini.

Ashaka kumenyekana.

Ashaka kwakirwa.

Ashaka kugira abo bangana yumva ko bamwumva.

Ni yo mpamvu amagambo y’inshuti ashobora kugira imbaraga nyinshi kuri we.

Hari igihe umwana ashobora kwanga gukora ikintu mu rugo, ariko inshuti ikakimubwira akumva vuba.

Ibi bishobora kubabaza umubyeyi.

Ariko ntabwo buri gihe bisobanura ko umwana atakigukunda.

Ahubwo rimwe na rimwe aba atangiye kwagura isi ye.

Umuryango uba ukiri ingenzi, ariko ntabwo uba ukiri ahantu honyine umwana akura ibitekerezo n'uburyo abona isi.

wasoma n'iyi: Akamaro k'inshuti nziza mu buzima

Social media nayo ishobora kongera urujijo

Muri iki gihe, hari ikindi kintu abana bo mu bihe byashize batari bafite ku rugero rumwe: social media.

Umwangavu ashobora kuva ku ishuri akajya kuri telefoni, akabona abandi bana berekana ubuzima bwabo, imyambaro yabo, ingendo zabo, impano zabo cyangwa ibyo bagezeho.

Ashobora gutangira kwibaza ati:

“Kuki njye ntameze gutya?”

“Kuki abandi basa n'abishimye kurusha njye?”

“Kuki nta muntu unyitaho nka bo?”

Ikibazo ni uko social media akenshi yerekana agace kamwe k’ubuzima bw’umuntu, ntabwo yerekana buri kintu.

Umwana ashobora rero kugereranya ubuzima bwe bwose n’iminota mike y’ubuzima bw’undi muntu yerekanye kuri internet.

Aha ni ho ibiganiro by’ababyeyi n’abana biba ingenzi.

Ntabwo ari ukuvuga gusa ngo:

“Reka telefoni.”

Ahubwo ni ukumwigisha ko ibyo abona kuri internet atari buri gihe ishusho yuzuye y’ubuzima bw’umuntu.

wasoma n'iyi: Imbuga zambere zikoreshwa n'abantu benshi

Kandi hari ikintu gishobora gutera umwana guceceka

Umwana ashobora kugira ikibazo ariko ntakivuge.

Impamvu si uko nta kibazo afite.

Rimwe na rimwe aba atinya ko umubyeyi azamurakarira.

Ashobora gutinya ko ikibazo cye kizafatwa nk’ubuswa.

Ashobora no gutinya ko nibavuga, umubyeyi azahita afata telefoni ye, amubuza inshuti cyangwa akajya kubwira abandi.

Ni yo mpamvu umwana ashobora kuvuga ati:

“Nta kibazo mfite.”

Nyamara imbere muri we hari ibintu byinshi arimo gutekereza.

Umubyeyi ashobora kutabasha gukemura ikibazo atazi.

Ni yo mpamvu kubaka umubano aho umwana yumva ashobora kuvuga atabanje gutinya urubanza ari ingenzi cyane.

Kandi rimwe na rimwe umwana aba akeneye kuba wenyine

Iyo umwana atangiye gukunda kuba mu cyumba cye cyangwa kumara igihe ataganira n’abandi, ntabwo buri gihe bisobanura ko yanga umuryango.

Rimwe na rimwe aba akeneye umwanya wo gutekereza, kuruhuka cyangwa gukora ibintu bye.

Ubwigenge ni kimwe mu bintu bitangira gukomera mu gihe cy’ubwangavu.

Umwana ashaka kumva ko afite ibintu bimwe ashobora kwifatira icyemezo.

Umubyeyi rero ashobora kumuha umwanya, ariko akomeza kumwereka ko ari hafi igihe amukeneye.

Ubwigenge ntibugomba kuvuga ubwigunge.

Kandi hari igihe umwana atangira gutekereza ku hazaza he

Mbere umwana ashobora kuba yarabajijwe ati:

“Uzaba iki?”

Akavuga ibintu bitandukanye buri cyumweru.

Ariko uko agenda akura, icyo kibazo gitangira kugira uburemere.

Atangira gutekereza ku mashuri.

Akibaza icyo aziga.

Akibaza impano afite.

Akibaza icyo abandi bamwitezeho.

Akibaza n'ubuzima azagira amaze gukura.

Ibi bishobora gutuma rimwe na rimwe umwana agaragara nk’utekereza cyane cyangwa ufite impungenge.

Umubyeyi ashobora kumufasha atamuhatira kumenya ibisubizo byose ako kanya.

Kandi hari n'ikibazo cyo gusinzira

Niba ufite umwana ugeze mu bwangavu ushobora kuba warabonye ikintu gitangaje.

Mbere washoboraga kumubwira ngo:

“Jya kuryama.”

Akajya kuryama kare.

Ariko uko akura, agatangira gukunda kuba maso kugeza nijoro, maze mu gitondo kumukangura bikaba ikibazo.

Ibi ntabwo buri gihe biba ari ubunebwe.

Mu gihe cy’ubwangavu, isaha y’imbere mu mubiri, cyangwa circadian rhythm, irahinduka, ku buryo umwangavu ashobora gutangira kumva asinzira nyuma ugereranyije n’umwana muto.

Ikibazo ni uko ishuri n’ubuzima bwa buri munsi byo bitategereza ko iyo saha y’umubiri ihinduka.

Umwangavu ashobora kuryama atinze ariko agasabwa kubyuka kare.

Ibyo bishobora gutuma atabona ibitotsi bihagije.

Kandi kubura ibitotsi bishobora kugira ingaruka ku kwiga, kwibuka, kwitonda, kugenzura amarangamutima ndetse n’imikorere ya buri munsi.

Ni yo mpamvu umwana usinziriye nabi ashobora kugaragara nk’ufite umujinya cyangwa udashaka kumva, nyamara ikibazo rimwe na rimwe kiba ari umunaniro.

Umwana ashobora gutangira kwibaza niba ababyeyi be bamwumva

Iyi ni impinduka nto ariko ikomeye.

Iyo umwana akiri muto, akenshi abona umubyeyi nk’umuntu ufite ibisubizo hafi ya byose.

Ariko uko akura, atangira kugira ibitekerezo bye.

Ashobora kutemeranya n'umubyeyi.

Ashobora kuvuga ati:

“Ariko kuki?”

“Njye sintekereza gutyo.”

“Ese kuki ngomba kubikora?”

Ibi bishobora gutuma ibiganiro bihinduka impaka.

Ariko rimwe na rimwe ibyo bibazo ntabwo biba bigamije kurwanya umubyeyi.

Umwana aba atangiye kwiga gutekereza ku giti cye.

Umubyeyi ashobora kumwigisha byinshi atabanje gutsinda buri mpaka.

Hari igihe kumubaza uti:

“Wowe ubitekerezaho iki?”

bishobora gutanga byinshi kurusha kumubwira gusa igisubizo.

Umubiri nawo uba uri mu rugendo rukomeye

Uko umwana akura, umubiri we ukenera intungamubiri, ibitotsi n’imyitozo bihagije.

Mu gihe cy’ubwangavu, amagufa arakura, imitsi n’umubiri bigahinduka, kandi umwana ashobora kugira ubushake bwo kurya bwiyongera.

Ni yo mpamvu indyo yuzuye iba ingenzi cyane.

Amafunguro arimo imboga n’imbuto, ibinyampeke, poroteyine, amazi ahagije n’izindi ntungamubiri bifasha umubiri mu rugendo rwo gukura.

Aha na ho umubyeyi agomba kwitonda kugira ngo atangiza umwana ikibazo cyo kwanga umubiri we cyangwa kwigereranya n’abandi.

Intego igomba kuba ubuzima n’imbaraga, ntabwo ari uguhatira umwana kugira isura runaka.

None se umubyeyi yakora iki?

Ikintu cya mbere ni kumenya ko umwana wawe atari umwanzi wawe.

Iyo atangiye kukubwira ngo:

“Ntabwo nshaka ko umbwira ibyo gukora byose.”

ntuhite wumva ko yatangiye kukwanga.

Hari igihe aba atangiye gushaka ubwigenge.

Ariko ubwigenge ntibuvuze ko umubyeyi areka inshingano zo kuyobora umwana.

Umwana akeneye imipaka, ariko akeneye n’ibiganiro.

Akeneye kubwirwa ikibi n’icyiza, ariko akeneye no kumva impamvu.

Akeneye gukosorwa, ariko ntiyagombye guhora yumva ko nta cyo ashoboye.

Kandi cyane cyane, akeneye kumenya ko igihe afite ikibazo ashobora kujya ku mubyeyi akavuga ati:

“Mfite ikibazo.”

ntahite atinya ko azatukwa cyangwa acirwa urubanza.

Hari ikindi ababyeyi bakwiye kwibuka

Umwana uri mu bwangavu ntabwo akeneye umubyeyi uba inshuti ye gusa.

Akeneye umubyeyi ushobora kuba hafi ye, akamwumva, ariko nanone akamushyiriraho imipaka imurinda.

Kuba hafi ye ntabwo bisobanura kumwemerera byose.

Kumushyiriraho amategeko ntabwo bisobanura kumutera ubwoba.

Ikintu gikomeye ni ukubaka umubano aho umwana azi ko hari ibintu atemerewe gukora, ariko nanone azi ko ashobora kubaza impamvu yabyo.

Iyo umwana amenye ko amategeko afite impamvu, biramworohera kuyumva kurusha amategeko atagira ibisobanuro.

Ni ryari umubyeyi yagombye kwita cyane ku mpinduka?

Ntabwo buri mpinduka y’umwangavu iba ikibazo.

Ariko niba impinduka zikomeye kandi zigakomeza, nko kwigunga bikabije, gutakaza ubushake mu bintu yakundaga, impinduka zikomeye mu gusinzira cyangwa kurya, kugabanuka cyane mu mikorere y’ishuri, cyangwa kugaragaza ko atakibona ejo hazaza heza, umubyeyi ntakwiye kubyirengagiza.

Icyo gihe kuganira n’umwana no gushaka ubufasha bw’umukozi w’ubuzima cyangwa undi muntu mukuru wizewe bishobora kuba ingenzi.

Ntabwo ari ukumwita “umwana ufite ikibazo”.

Ni ukumenya ko rimwe na rimwe umuntu ukiri gukura ashobora gukenera ubufasha bwinshi kurusha uko abasha kubusaba.

Umwana ntakura umunsi umwe

Umwana ukura ntabwo ahinduka umuntu mukuru mu ijoro rimwe.

Ni urugendo.

Uyu munsi aba akiri umwana, ejo ugasanga yatangiye gutekereza nk’umuntu ushaka kwigenga, nyuma yaho ugasanga afite ibitekerezo bye, inshuti ze, amarangamutima akomeye n’ibyifuzo bye.

Ubwonko bwe buracyubakwa.

Umubiri we urahinduka.

Hormones zirahinduka.

Uburyo asinzira burahinduka.

Imibanire ye n’abandi irahinduka.

Uko yiyumva na we aragenda ahinduka.

Kandi ibyo byose bigira uruhare mu muntu azaba ejo.

Ni yo mpamvu umwana akura akeneye ibintu bibiri cyane:

umupaka umurinda no kumva ko akunzwe.

Kumukosora birakenewe.

Kumwigisha birakenewe.

Kumushyiriraho amategeko birakenewe.

Ariko no kumutega amatwi birakenewe.

Kuko hari igihe umwana uba usa n’uwigometse, nyamara imbere muri we aba ari umuntu ukiri kwiga uko yigenzaho.

Kandi ahari, ikibazo si uko umwana wawe yahindutse umuntu mubi.

Ahubwo ni uko umwana wawe ari gukura.

Umwana w'ejo ntabwo azaba umuntu mukuru kubera ko umunsi umwe yabyutse akura. Azaba umuntu mukuru kubera utuntu duto arimo kwiga uyu munsi: uko afata icyemezo, uko yihanganira amarangamutima, uko avugana n’abandi, uko yemera amakosa ye, uko asaba ubufasha n’uko yiga kwigenga.

Ni yo mpamvu imyaka y’ubwangavu atari igihe cyo gutinya ko “umwana yahindutse”.

Ni igihe cyo kumenya ko hari umuntu mushya uri kubakwa imbere y’amaso yawe.

Kandi uwo muntu, ejo, azaba umuntu mukuru uzitwara mu isi ashingiye cyane ku byo yize muri uru rugendo.

Umwana rero ntakeneye umubyeyi utunganye.

Akeneye umubyeyi uhari.