Hari igihe umubyeyi areba umwana we akibaza ati:

“Uyu mwana ko ejo yari atuje, uyu munsi kuki yahindutse gutya?”

Umwana ashobora kuba yarakundaga kuganira n’ababyeyi, ariko akagera ku myaka runaka agatangira kwigumira wenyine. Ejo akumva ibyo umubyeyi amubwiye, uyu munsi akabyanga. Rimwe na rimwe agaseka cyane, ubundi akarakara ku kintu gito cyane.

Umubyeyi ashobora kwibaza niba umwana we yarahindutse umuntu mubi.

Ariko hari ikintu cy’ingenzi tugomba kumenya:

Umwana ntahinduka mu bitekerezo gusa. Umubiri we, ubwonko bwe, hormones ze, amarangamutima ye ndetse n’imikorere yo gusinzira byose birahinduka uko agenda akura.

Kandi iyo ubimenye, ushobora kumva umwana wawe mu buryo butandukanye.

Umwana atangira guhinduka mbere y’uko ubibona

Kuva umwana akivuka, ubwonko n’umubiri we bihora byubakwa.

Mu myaka ya mbere, ubwonko bukura ku muvuduko udasanzwe. Umwana agenda yiga kuvuga, kugenda, kumenya abantu, kwibuka, gukemura utubazo no kugenzura amarangamutima.

Ariko uko akura, ibintu ntibikomeza ku muvuduko umwe.

Hari igihe umwana asa n’aho ahindutse mu buryo butunguranye, nyamara inyuma y’ibyo hakaba hari impinduka nyinshi z’umubiri n’ubwonko zari zimaze igihe zibaho.

Iyo umwana atangiye ubwangavu

Iyo umwana ageze mu gihe cy’ubwangavu, umubiri utangira gahunda nshya izwi nka puberty.

Ni bwo hormones zitangira gutuma umubiri uhinduka mu buryo bugaragara.

Ku bahungu, testosterone iba imwe mu hormones z’ingenzi ziyongera. Ku bakobwa, estrogen na progesterone bigira uruhare rukomeye mu mpinduka z’umubiri.

Izi hormones zigira uruhare mu gutuma umubiri ukura, imyanya myibarukiro igakura, ijwi rihinduka ku bahungu, amabere agakura ku bakobwa, imisatsi yo ku mubiri ikiyongera, kandi hakabaho izindi mpinduka nyinshi.

Ariko hormones ntizihindura umubiri gusa.

Zishobora no kugira uruhare mu buryo umuntu yumva ibintu, mu mbaraga, mu mikorere y’umubiri no mu myitwarire.

Ni yo mpamvu umwana uri mu bwangavu ashobora kugira ibihe by’amarangamutima akomeye kurusha mbere.

Hari ikintu gikomeye cyane ku bwonko bw’umwana

Iyo tuvuga ku rubyiruko, hari ibintu bibiri abantu bakwiye kumva neza.

Hari ibice by’ubwonko bifasha cyane mu gutunganya amarangamutima no gushaka ibihembo byihuse, ndetse hari n’igice cy’imbere mu bwonko, cyane cyane prefrontal cortex, kigira uruhare mu gutegura, kugenzura imyitwarire, gutekereza ku ngaruka no gufata ibyemezo.

Ibi bice ntibikura icyarimwe kandi ntibikura byose neza mu gihe cy’ubwangavu.

Mu buryo bworoshye, ushobora kubitekereza gutya:

Amarangamutima n’ubushake bishobora kuba bikomeye, mu gihe ubushobozi bwo kuyagenzura no gutekereza ku ngaruka z’igihe kirekire bukiri kwiyubaka.

Ni yo mpamvu umwangavu ashobora gukora ikintu mu kanya gato, nyuma akaza kwibaza ati:

“Kuki nabikoze?”

Si uko adashobora gutekereza.

Ahubwo ubwonko bwe buracyakura.

Prefrontal cortex ikomeza gukura no gukomera kugeza mu myaka y’ubukure, kandi ntabwo ari ukuri ko hari imyaka imwe ihamye kuri buri muntu aho “ubwonko burangirira gukura.”

Ni yo mpamvu umwangavu ashobora kumenya ko ikintu ari kibi ariko akagikora

Ibi ni ibintu ababyeyi benshi batumva.

Umwana ashobora kuba azi neza ko:

“Ntugomba gutwara ibintu mu buryo butekanye.”

“Ntugomba kurwana.”

“Ntugomba kohereza ubwo butumwa.”

“Ntugomba gukora icyo kintu.”

Ariko rimwe na rimwe, amarangamutima, igitutu cya bagenzi be, gushaka kugerageza ibintu bishya cyangwa gushaka kwemerwa n’abandi bishobora kumurusha imbaraga mu kanya runaka.

Ni yo mpamvu kuvuga gusa ngo:

“Uzi ubwenge, kuki wabikoze?”

rimwe na rimwe bidahagije.

Umwana akeneye no kwigishwa uko yakoresha ubwo bwenge bwe mu gihe amarangamutima ari hejuru.

Kandi hari ikindi gihinduka cyane: gusinzira

Niba ufite umwana ugeze mu bwangavu ushobora kuba warabonye ikintu gitangaje.

Mbere washoboraga kumubwira ngo:

“Jya kuryama.”

Akajya kuryama kare.

Ariko uko akura, agatangira gukunda kuba maso kugeza nijoro, maze mu gitondo kumukangura bikaba ikibazo.

Ibi ntabwo buri gihe biba ari ubunebwe.

Mu gihe cy’ubwangavu, isaha y’imbere mu mubiri (circadian rhythm) irahinduka, ku buryo umwangavu ashobora gutangira kumva asinzira nyuma ugereranyije n’umwana muto.

Ikibazo ni uko ishuri n’ubuzima bwa buri munsi byo bitategereza ko iyo saha y’umubiri ihinduka.

Umwangavu ashobora kuryama atinze ariko agasabwa kubyuka kare.

Ibyo bishobora gutuma atabona ibitotsi bihagije.

Kandi kubura ibitotsi bishobora kugira ingaruka ku kwiga, kwibuka, kwitonda, kugenzura amarangamutima ndetse n’imikorere ya buri munsi.

Ni yo mpamvu umwana usinziriye nabi ashobora kugaragara nk’ufite umujinya, udashaka kumva cyangwa udafite concentration, nyamara ikibazo rimwe na rimwe kiba ari umunaniro.

Iyo umwana akura, inshuti zitangira kugira uruhare runini

Umwana muto akenshi umuryango ni wo uba ufite uruhare runini mu buzima bwe.

Ariko uko ageze mu bwangavu, bagenzi be batangira kugira uruhare runini.

Ashaka kumenyekana.

Ashaka kwakirwa.

Ashaka kugira abo bangana yumva ko bamwumva.

Ni yo mpamvu amagambo y’inshuti ashobora kugira imbaraga nyinshi kuri we.

Kandi aha ni ho ababyeyi bagomba kwitonda.

Kumubuza abantu bose no kumufungirana si cyo gisubizo buri gihe.

Ahubwo ni ngombwa kumwigisha:

“Menya gutandukanya inshuti nziza n’ishobora kukujyana ahabi.”

Umwana agomba kwiga gufata ibyemezo, ariko akagira n’umubyeyi ashobora kuganira na we atinya gucirwa urubanza.

Amaranga mutima ashobora guhinduka cyane

Umwana ashobora guseka, nyuma y’igihe gito akarakara.

Ashobora kwishima cyane, nyuma akagira agahinda.

Ashobora kumva ko abantu bose bamwitegereza cyangwa bamunenga.

Ibi byose ntibisobanura ko buri gihinduka cy’amarangamutima ari ikibazo.

Ubwangavu ni igihe umuntu aba atangiye no kwibaza:

“Ndi muntu ki?”

“Ndashaka kuba nde?”

“Abandi bandeba bate?”

“Ni iki nshaka gukora mu buzima?”

Ni igihe cyo kubaka umwirondoro we.

Ni yo mpamvu umwana ashobora gutangira kugira ibitekerezo bye bwite, akajya impaka n’ababyeyi cyangwa akifuza kugira umwanya wo kwigenga.

Ibi bishobora kurambya umubyeyi, ariko ku rundi ruhande ni igice cy’urugendo rwo kuva mu bwana ujya mu bukure.

Umubiri nawo uba uri mu rugendo rukomeye

Uko umwana akura, umubiri we ukenera intungamubiri nyinshi, ibitotsi bihagije n’imyitozo.

Mu gihe cy’ubwangavu, amagufa arakura, imitsi n’umubiri bigahinduka, kandi umwana ashobora kugira ubushake bwo kurya bwiyongera.

Ni yo mpamvu indyo yuzuye iba ingenzi cyane.

Ntabwo umwana akwiye kubaho ku biryo byihuse gusa ngo umubiri we uzabona uko wiyubaka.

Amafunguro meza, imboga n’imbuto, ibinyampeke, poroteyine, amazi ahagije n’izindi ntungamubiri bikenerwa mu rugendo rwo gukura.

None se umubyeyi yakora iki?

Ikintu cya mbere ni kumenya ko umwana wawe atari umwanzi wawe.

Iyo atangiye kukubwira ngo:

“Ntabwo nshaka ko umbwira ibyo gukora byose.”

ntuhite wumva ko yatangiye kukwanga.

Hari igihe aba atangiye gushaka ubwigenge.

Ariko ubwigenge ntibuvuze ko umubyeyi areka inshingano zo kuyobora umwana.

Umwana akeneye imipaka, ariko akeneye n’ibiganiro.

Akeneye kubwirwa ikibi n’icyiza, ariko akeneye no kumva impamvu.

Akeneye gukosorwa, ariko ntiyagombye guhora yumva ko nta cyo ashoboye.

Kandi cyane cyane, akeneye kumenya ko igihe afite ikibazo ashobora kujya ku mubyeyi akavuga ati:

“Mfite ikibazo.”

ntahite atinya ko azatukwa cyangwa acirwa urubanza.

Umwana ntakura umunsi umwe

Umwana ukura ntabwo ahinduka umuntu mukuru mu ijoro rimwe.

Ni urugendo.

Uyu munsi aba akiri umwana, ejo ugasanga yatangiye gutekereza nk’umuntu ushaka kwigenga, nyuma yaho ugasanga afite ibitekerezo bye, inshuti ze, amarangamutima akomeye n’ibyifuzo bye.

Ubwonko bwe buracyubakwa.

Umubiri we urahinduka.

Hormones zirahinduka.

Uburyo asinzira burahinduka.

Imibanire ye n’abandi irahinduka.

Uko yiyumva na we aragenda ahinduka.

Kandi ibyo byose bigira uruhare mu muntu azaba ejo.

Ni yo mpamvu umwana akura akeneye ibintu bibiri cyane:

umupaka umurinda no kumva ko akunzwe.

Kumukosora birakenewe.

Kumwigisha birakenewe.

Kumushyiriraho amategeko birakenewe.

Ariko no kumutega amatwi birakenewe.

Kuko hari igihe umwana uba usa n’uwigometse, nyamara imbere muri we aba ari umuntu ukiri kwiga uko yigenzaho.

Kandi ahari, ikibazo si uko umwana wawe yahindutse umuntu mubi.

Ahubwo ni uko umwana wawe ari gukura.

Icyo akeneye si umuntu uhora amurakarira gusa.

Akeneye umuntu uzamufasha gusobanukirwa izo mpinduka, kumwigisha kugenzura amarangamutima, gufata ibyemezo no kwiyubakira ubuzima bwiza.

Kuko umwana w’uyu munsi, nubwo akiri muto, ni we muntu mukuru w’ejo.