Mu mfuruka z’amateka, hari amategeko yagiye ashyirwaho n’inzego zitandukanye z’ubutegetsi, agamije kugenga imyitwarire y’abaturage hashingiwe ku muco, imyemerere, cyangwa se ibihe byihariye by’amateka. Gusa, hari amategeko atangaje, adakijyanye n’igihe, ariko akiriho kugeza n’ubu. Ayo mategeko ni nk’inkingi z’umurage w’itegeko, nubwo adakoreshwa kenshi cyangwa se asa n’adafite agaciro mu buryo bw’imitegekere y’iki gihe.

Kuba amategeko amwe agumaho, kabone n’ubwo yaba adakurikizwa, ni ikimenyetso cy’uko amateka afite ijambo rikomeye mu mikorere y’igihugu. Ashobora kuba adasobanutse ku bantu bo muri iki gihe, ariko ku gihe yashyiriweho, yari afite intego n'akamaro.

Amategeko y’Abami n’Abamikazi: Amabwiriza ya Cyami akiriho

Mu Bwongereza, hari amategeko yakomotse ku ngoma ya cyami, atigeze akurwaho. Urugero rusetsa ni itegeko ryavugaga ko buri muturage agomba kwambara ingofero ku cyumweru, mu gihe cyo kujya gusenga. Iri tegeko ryatangiye mu kinyejana cya 16, rishingiye ku gushishikariza abantu kwambara imyenda iciriritse itunganyirizwa mu gihugu. Nubwo ubu ritagikoreshwa, ntirigeze rihanagurwa ku buryo bwemewe.

Ikindi ni uko hariho itegeko ryo kudakandagira mu mashyamba y’Ubwami, aho imbaga y’abantu itemerewe kwinjira mu mashyamba yihariye atari ay’abaturage. Ibi byagaragazaga ububasha bw’Ubwami ku mutungo kamere, kandi ntibyigeze bikurwaho burundu, nubwo ubu hari andi mategeko y’uburenganzira bwa rubanda yagiye yisumbukuruza.

Amategeko y’imihango n’imigenzo

Hari amategeko akomoka ku mihango n’imigenzo, agasigara mu mategeko rusange nubwo ibisabwa byayo bisa nk’ibyabuze ibisobanuro muri iki gihe. Muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, mu mujyi wa Boston, hari aho kunywa icyayi birenze igipimo runaka byafatwaga nk’icyaha. Ibi byashingiye ku mateka y’"Boston Tea Party", igikorwa cyabaye mu 1773.

Hari n’ahantu ho muri Esipanye, aho umugabo wambitse umugore impeta mu ruhame, mu gihe atari umugeni we, byafatwaga nk’icyaha cy’ubusambanyi. Ayo mategeko, yagiye yubakirwa ku migenzo y'icyubahiro no kurengera izina ry’umuryango, ariko nanone agaragaza uburyo amategeko ashobora gusigara mu mategeko rusange n’iyo ibihe bihindutse.

Amategeko y’uburenganzira bw’ibinyabuzima

Hari amategeko atangaje akomoka ku gukingira inyamaswa n’ibinyabuzima. Mu Bwongereza, guhozaho gufata amafi ukoresheje intoki, byitwa "tickling", bifatwa nk’icyaha iyo bidafashwe mu buryo bwemewe n’amategeko. Iri ni itegeko ryashyizweho mu rwego rwo kurengera ubuzima bw’ama fi no kurwanya uburobyi butemewe.

Mu Budage, hari aho kwica imbwa cyangwa kuyifunga nta mpamvu ihamye byari icyaha gihanwa n’amategeko, aho umuryango ufite imbwa wagombaga kuyifungira iminsi itatu mbere yo kuyijyana ku muganga w’inyamaswa cyangwa kuyihambiriza. Ayo mategeko ashishikariza abantu kugira ubupfura no gukorera inyamaswa zifite ubuzima nk’abantu.

Amategeko akomoka ku myemerere ya kera

Muri bimwe mu bihugu by’u Burayi, hari amategeko yagiye ashyirwaho agambiriye gukumira imyemerere ifatwa nk’iy’ubupfumu cyangwa uburozi. Urugero ni mu Bufaransa, aho umuntu ufashwe ari mu bikorwa bifitanye isano n’ubupfumu yakurikiranwaga n’inzego z’umutekano. Nubwo amategeko menshi yakurwaho, hari aho amategeko nk’ayo akiri mu bitabo by’amategeko, kabone n'ubwo adakoreshwa.

Ibimenyetso ku nzu zifite "imbaraga zidasanzwe", nko muri Romania, byafatwaga nk’ugushaka kurinda abaturage mu gihe hari ibimenyetso byo kuba inzu ifite imyuka mibi cyangwa amateka atizewe. Aya mategeko yerekana isano hagati y’amategeko n’imyemerere y’abenegihugu, n’ubwo rimwe na rimwe biganisha ku ivangura cyangwa ibitekerezo bishingiye ku bujiji.

Amategeko y’ibidashoboka mu by’ikoranabuhanga

Hari amategeko atarakosowe, ariko yagaragaraga mu gihe cy’imihindagurikire y’ikoranabuhanga. Mu mujyi wa Chico, muri California, hari itegeko ryo guhagarika imodoka mu gihe uri mu muhanda wambukirwamo n’inkoko. Nubwo bisa n’ibitangaje, iri tegeko ryashingiye ku kurinda inyamaswa mu gihe ziri mu mihanda.

Hari naho kubuza umuntu wicaye kuri mudasobwa kwambara inkweto z’umukara byafatwaga nk’uburyo bwo kurinda insinga z’amashanyarazi ku bakoresha ibikoresho by’ubuhanga mu buryo budasanzwe. Ibi byerekana uburyo amategeko amwe yagiye ashingirwa ku mpamvu z’ubwirinzi cyangwa ubwoba, ariko bikarangira bigaragara nk’ibidasanzwe cyane mu gihe tugezemo.

Uburyo amategeko nk’aya akomeza kuboha sosiyete

Amategeko y’ibihe byashize akomeza kubaho kubera imiterere ya politiki, ubunebwe mu kuvugurura amategeko, cyangwa se ubushake buke bwo guhindura ibyo abenshi batajya banamenya. Ariko nanone, ni uburyo sosiyete igaragaza ko amateka n’umuco bifite ijambo rikomeye ku mategeko.

Hari igihe bigira ingaruka ku bucamanza, cyangwa bigateza impaka mu manza zishingiye ku mategeko atigeze ashyirwa mu bikorwa mu buryo bwimbitse. Ni icyitegererezo cy’uko amategeko atari amagambo yanditse gusa, ahubwo ari ibimenyetso bya politiki, umuco n’iterambere ry’abantu.